آثار تربیتی و روان‌‌‌‌‌‌شناسی نماز

نماز دارای آثار تربیتی، روان شناسی و روان شناختی فردی و اجتماعی متعددی است، از جمله آثار فردی می‌توان به آرامش روحی، پیشگیری از افسردگی و بیماری‌های اخلاقی، غفلت‌زدایی، پرورش فضائل اخلاقی و تکامل معنوی اشاره کرد. در بعد اجتماعی نیز، نماز روحیه جمعی را گسترش می‌دهد، تصویر ایمانی را در جامعه تقویت می‌کند، منافقان را تنبیه می‌کند و مؤمنان را از منافقان متمایز می‌سازد.

ریشه همه آثار معنوی اخلاقی و اجتماعی که در عبادت است در یک چیز است: یاد حق و غیر او را از یاد بردن. قرآن کریم در یک جا به اثر تربیتی و جنبه تقویتی روحی عبادت اشاره می کند و می گوید: نماز از کار بد و زشت باز می دارد. خداوند می فرماید: «اتل ما أوحی إلیک من الکتب و أقم الصلوة إن الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله أکبر و الله یعلم ما تصنعون» (عنکبوت/آیه ۴۵)

در تربیت دینی اصالت و اهـمیت دارنـد و تربیت دینی در سه حوزۀ اعتقادی، اخلاقی و احکامی شکل می‌گیرد.

در تربیت دینی چند چیز تحقق‌ پیدا می‌کند:

• رشد و پرورش خرد
• نظام و توازن ویژه بین استعدادهای وجودی انسان
• هدایت در جنبه‌های اخلاقی، عاطفی، اجتماعی و جسمانی
• فزونی و توسعه و تعمق باورهای دینی در خود و تجلی‌ آن در مناسبات رفتاری
• تدریجی بودن نظام تربیت دینی
• قرارگرفتن انسان در مدار انسانیت و در محور شریعت محمدی(ص) با هدف خداجویی و با خلیفة الهی شدن در تربیت دینی.

اصل بینش، گره‌زدن‌ ایمان‌ با عنصر عقل و عشق و قرارگرفتن انسان در مسیر جذب الهـی و حـیات طیبه است تا روابط انسان با خدا، خود، جامعه و جهان در پرتو رابطه با انسان کامل‌ که‌ معلم و مربی حقیقی است، تنظیم شود. تربیت دینی ابعاد روح انسانی را در عقلانیت، معنویت، عبودیت و گرایش به زیبایی‌ها شکوفا ساخته و بصورت مـتعادل و مـتوازن رشد می‌دهد. امروز نقش مسجد خطیرتر از همه‌ نهادها است. بدون تردید بـرای دسـتیابی بـه این شناخت از طرفی باید مـراقب بـود کـه مبادا به بهانه مقتضیات‌ زمان، اصول‌ اخلاقی‌ رایج در دین مبین اسلام دست خوش تغییر قرار گیرد و از‌ طرف دیگر در جمود و جزمیت گرفتار شـویم و بـا ورود بـه این عرصه، سهم معرفت را‌ کنار‌ گذاریم؛ زیرا‌ این نیاز نه تنها نیاز حوزه آموزش و پرورش بلکه نیاز تمامی‌ حوزه‌های فرهنگی عمومی‌ است.

نماز عامل پرورش فضائل

نماز وسیله پرورش، فضائل اخلاق و تکامل معنوی انسان است، چرا که انسان را از جهان محدود ماده و چهار دیوار عالم طبیعت بیرون می برد، به ملکوت آسمانها دعوت می کند، و با فرشتگان هم صدا و همراز می سازد، خود را بدون نیاز به هیچ واسطه در برابر خدا می بیند و با او به گفتگو برمی خیزد. تکرار این عمل در شبانه روز آن هم با تکیه روی صفات خدا، رحمانیت و رحیمیت و عظمت او مخصوصا با کمک گرفتن از سوره های مختلف قرآن بعد از حمد که بهترین دعوت کننده به سوی نیکیها و پاکیها است اثر قابل ملاحظه ای در پرورش فضائل اخلاقی در وجود انسان دارد. به همین خاطر در حدیثی از امام علی (ع) می خوانیم که در فلسفه نماز فرمود: «الصلوة قربان کلی تقی»: نماز وسیله تقرب هر پرهیزکاری به خدا است.

نماز وسیله آمرزش

نماز وسیله شستشوی از گناهان و مغفرت و آمرزش الهی است چرا که خواه ناخواه، نماز انسان را دعوت به توبه و اصلاح گذشته می کند، لذا در حدیثی می خوانیم: پیامبر (ص) از یاران خود سؤال کرد:

«لو کان علی باب دار احدکم نهر و اغتسل فی کل یوم منه خمس مرات ا کان یبقی فی جسده من الدرن شیء؟ قلت لا، قال: فان مثل الصلوة کمثل النهر الجاری کلما صلی کفرت ما بینهما من الذنوب»:

«اگر بر در خانه یکی از شما نهری از آب صاف و پاکیزه باشد و در هر روز پنج بار خود را در آن شستشو دهد، آیا چیزی از آلودگی و کثافت در بدن او می ماند؟ در پاسخ عرض کردند: نه، فرمود: نماز درست همانند این آب جاری است، هر زمان که انسان نمازی می خواند گناهانی که در میان دو نماز انجام شده است از میان می رود و به این ترتیب جراحاتی که بر روح و جان انسان از گناه می نشیند، با مرهم نماز التیام می یابد و زنگارهائی که بر قلب می نشیند زدوده می شود».

نماز عامل غفلت زائی

نماز، غفلت زدا است، بزرگترین مصیبت برای رهروان راه حق آن است که هدف آفرینش خود را فراموش کنند و غرق در زندگی مادی و لذائذ زود گذر کردند، اما نماز به حکم اینکه در فواصل مختلف و در هر شبانه روز پنج بار انجام می شود، مرتبا به انسان اخطار می کند، هشدار می دهد، هدف آفرینش او را خاطر نشان می سازد، موقعیت او را در جهان به او گوشزد می کند و این نعمت بزرگی است که انسان وسیله ای در اختیار داشته باشد که در هر شبانه روز چند مرتبه قویا به او بیدار باش گوید.

نماز سد در مقابل گناهان

نماز سدی در برابر گناهان آینده است، چرا که روح ایمان را در انسان تقویت می کند، و نهال تقوی را در دل پرورش می دهد، و می دانیم ایمان و تقوی نیرومندترین سد در برابر گناه است، و این همان چیزی است که در آیه فوق به عنوان نهی از فحشاء و منکر بیان شده است، و همان است که در احادیث متعددی می خوانیم: افراد گناهکاری بودند که شرح حال آنها را برای پیشوایان اسلام بیان کردند فرمودند: غم مخورید، نماز آنها را اصلاح می کند و کرد.

نماز عامل دوری از گناه

نماز علاوه بر شرائط صحت شرائط قبول، یا به تعبیر دیگر شرائط کمال دارد که رعایت آنها نیز یک عامل مؤثر دیگر برای ترک بسیاری از گناهان است. در کتب فقهی و منابع حدیث، امور زیادی به عنوان موانع قبول نماز ذکر شده است از جمله مساله شرب خمر است که در روایات آمده: «لا تقبل صلوة شارب الخمر اربعین یوما الا ان یتوب»؛ «نماز شرابخوار تا چهل روز مقبول نخواهد شد مگر اینکه توبه کند». و در روایات متعددی ذکر شده که؛ از جمله کسانی که نماز آنها قبول نخواهد شد پیشوای ستمگر است

و در بعضی از روایات دیگر تصریح شده است که نماز کسی که زکات نمی پردازد قبول نخواهد شد، و همچنین روایات دیگری که می گوید: خوردن غذای حرام یا عجب و خود بینی از موانع قبول نماز است، پیدا است که فراهم کردن این شرایط قبولی تا چه حد سازنده است.

نماز دشمن خود بینی

نماز خود بینی و کبر را در هم می شکند، چرا که انسان در هر شبانه روز هفده رکعت و در هر رکعت دو بار پیشانی بر خاک در برابر خدا می گذارد، خود را ذره کوچکی در برابر عظمت او می بیند، بلکه صفری در برابر بی نهایت. پرده های غرور و خود خواهی را کنار می زند، تکبر و برتری جوئی را در هم می کوبد. به همین دلیل علی (ع) در حدیث معروفی که فلسفه های عبادات اسلامی در آن منعکس شده است بعد از ایمان، نخستین عبادت را که نماز است با همین هدف تبیین می کند، «فرض الله الایمان تطهیرا من الشرک و الصلوة تنزیها عن الکبر. . . »؛ «خداوند ایمان را برای پاک سازی انسانها از شرک واجب کرده است و نماز را برای پاک سازی از کبر».

نماز عامل ارزش دهی به روح

نماز به سائر اعمال انسان ارزش و روح می دهد، چرا که نماز روح اخلاص را زنده می کند، زیرا نماز مجموعه ای است از نیت خالص و گفتار پاک و اعمال خالصانه، تکرار این مجموع در شبانه روز بذر سایر اعمال نیک را در جان انسان می پاشد و روح اخلاص را تقویت می کند بنابراین در حدیث معروفی می خوانیم که امیر مؤمنان علی (ع) در وصایای خود بعد از آن که فرق مبارکش با شمشیر ابن ملجم جنایتکار شکافته شد فرمود: «الله الله فی الصلوة فانها عمود دینکم»؛ «خدا را خدا را درباره نماز، چرا که ستون دین شما است». می دانیم هنگامی که عمود خیمه در هم بشکند یا سقوط کند هر قدر طنابها و میخهای اطراف محکم باشد اثری ندارد، همچنین هنگامی که ارتباط بندگان با خدا از طریق نماز از میان برود اعمال دیگر اثر خود را از دست خواهد داد. در حدیثی از امام صادق (ع) آمده: «اول ما یحاسب به العبد الصلوة فان قبلت قبل سائر عمله، و ان ردت رد علیه سائر عمله»: نخستین چیزی که در قیامت از بندگان حساب می شود نماز است اگر مقبول افتاد سائر اعمالشان قبول می شود، و اگر مردود شد سائر اعمال نیز مردود می شود! شاید دلیل این سخن آن باشد که نماز رمز ارتباط خلق و خالق است، اگر به طور صحیح انجام گردد قصد قربت و اخلاص که وسیله قبولی سائر اعمال است در او زنده می شود، و گرنه بقیه اعمال او مشوب و آلوده می گردد و از درجه اعتبار ساقط می شود.

نماز عامل پاک سازی محیط

نماز قطع نظر از محتوای خودش با توجه به شرائط صحت دعوت به پاک سازی زندگی می کند، چرا که می دانیم مکان نمازگزار، لباس نمازگزار، فرشی که بر آن نماز می خواند، آبی که با آن وضو می گیرد و غسل می کند، محلی که در آن غسل و وضو انجام می شود باید از هر گونه غصب و تجاوز به حقوق دیگران پاک باشد کسی که آلوده به تجاوز و ظلم، ربا، غصب، کم فروشی، رشوه خواری و کسب اموال حرام باشد چگونه می تواند مقدمات نماز را فراهم سازد؟ بنابراین تکرار نماز در پنج نوبت در شبانه روز خود دعوتی است به رعایت حقوق دیگران.

منبع:

مرتضی مطهری- سیری در نهج البلاغه صفحه ۸۸-۸۶

مکارم شیرازی- تفسیر نمونه ج: ۱۶ صفحه ۲۹۴-۲۸۴